ايمانى باشد ناقص ، اين نه براى آن كه ( 1 ) ايمان عبارتى است از جملهء علوم توحيد و عدل ، و از علوم عدل ، [ علم ] ( 2 ) نبوّت و امامت و وعد و وعيد كه تا مجتمع نبود ايمان نخوانند آن را ، پس بعضى از اين علوم ايمان نباشد و اگر چه علم باشد . قوله : * ( أَ وَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ ) * ، « الف » استفهام راست و « واو » ، عطف را و « لا » ( 3 ) نفى را ، و » مراد به استفهام تقريع و ملامت است ، و گفت : نمىبينند ؟ جمله قرّاء به « يا » خواندند [ على الخبر من الغائب . و حمزه و يعقوب ، به « تا » خواندند ] ( 5 ) خطابا للمؤمنين ، گفت : نمىبينى شما كه مؤمنانى ؟ كه ايشان را ، يعنى منافقان را به سالى در يك دو بار امتحان و ابتلا كنند به بيمارى و اوجاع ، و اين قول عطيّه است . مجاهد گفت : به قحط [ و ] ( 6 ) شدّت . قتاده گفت : به غزو و جهاد ، و گفتند : به دشمن ، و گفتند : ايشان را امتحان كنند نا يك بار معترف شوند و يك بار منكر ، و اين سيرت منافقان باشد . مرة الهمدانىّ گفت : فتنه اين جا كفر است ، و اين بعيد است . مقاتل حيّان گفت : ايشان را رسوا كنند به اظهار نفاق ، يمان گفت : به نقض عهد ، و اوليتر حمل او باشد بر عموم . مرّة او مرّتين ، نصب او بر مصدر بود ، كانّه قال : فتنة او فتنتين . * ( ثُمَّ لا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ ) * ، آنگه ايشان نه توبه كنند و نه انديشه كنند ، نه با درگاه من آيند ، و نه انديشهء باز آمدن كنند ، و نه در آيات و عبر من تأمّل و تفكّر كنند ، و الاصل يتذكرون . * ( وَإِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ ) * ، حق تعالى در اين آيت هم ذكر منافقان كرد و غمز و لمز ايشان ، و اظهار نفاق ايشان گفت : چون سورتى فرو فرستد ( 7 ) ، بهرى از اين منافقان با بهرى نگرند يعنى با يكديگر نگرند . * ( هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ ) * ، [ در او اختصارى هست ، و التّقدير : و قالوا هل يريكم من احد ] ( 8 ) و گويند : كس شما را مىبيند ( 9 ) ؟ يعنى [ 126 - ر ] هيچ كس را از مؤمنان به ما نظر هست ، اگر كسى را به

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : اندك / اندكه . ( 6 - 5 - 2 ) . اساس : ندارد ، از آو ، افزوده شد . ( 3 ) . اساس : لام ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 4 ) . اساس و واو ، كه به قياس با آو و ديگر نسخه بدلها زايد مىنمود و حذف شد . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : فرو فرستند . ( 8 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، افزوده شد . ( 9 ) . آو ، بم : مىبينند .